چاقوسازی

چاقو سازی در زنجان که با مهارت خاصی به دست استادان این صنعت ساخته می‌شود با ویژگی‌هایی همچون ظرافت ،تناسب ،تنوغ ،قدرت برش و آبکاری تیغه از شهرت فراوانی بر خوردار است .در چاقو هاي زنجان علي رغم وجود تنوع و تمايز خاص از نظر مصالح فن، وجوه مشتركي دارد كه همان وجه تمايز ست كه به اين صنعت هويت و امتياز بخشيده است، به هر تقدير بر حسب جامعه شناسي فني و هنري تأثير پذيري شرايط اقليمي، قومي و به علاوه بنيادهاي فرهنگي است كه در تفكر صنعتي اين جامعه مشهود گشته است، و از اين نظر است كه صلابت و خشونت كوهستاني بودن ين شهر در صنعت آن اثر گذاشته و چنين هنري را پديد آورده است.سابقه تاريخي چاقوي زنجان:تعيين تاريخ دقيق براي آغاز اين صنعت زنجاني كاري بس دشوار و به اعتباري نا ممكن مي نمايد. با مراجعه به كتب تاريخي و سياحتنامه ها و حدسياتي كه از اين طريق حاصل مي شود نظريات مختلفي حاصل مي گردد. ولي به هر حال آنچه كه مسلم است از حدود ١٠ قرن هجري قمري شهر زنجان يكي از مراكز مهم صنعتي بوده است. كه در آن كارگاههاي مختلف اسلحه سازي داير بوده، چاقوسازي نيز يكي از صنايع جنبي آن، محسوب مي شده است. به دلايل عديده سياسي و اجتماعي اين كارگاهها به اضمحلال گراييده و سپس صنعت چاقو سازي رونق يافته است. به طوري كه نه فقط شهر زنجان بلكه در اكثر نقاط منطقه اين صنعت رواج كامل داشته است، در اين دهه هاي اخير بر حسب اعمال سياستهاي استعماري كه پي آمدن آن انهدام كليه ارگانهاي صنعتي و هنري بود، اين صنعت مستظرفه را همانند ساير صنايع دستي رو به اضمحلال و نابودي كشاند به عنوان مثال چاقوهاي مكانيكي ژاپني، آلماني را مي توان نام برد. به هر تقدير اين صنعت با پايمردي و علاقه استادكاران، با وجود تحمل صدمات و مشقات فراوان، توانست به حيات خودادامه دهد و تا حدودي طريق تعالي بپيمايد.

ملیله کاری

از کارهای دستی بومی زنجان ساخت وسایل نقره‌ای و به ندرت طلائی به صورت ملیله کاری است که در اوایل فقط در زنجان معمول بوده که در زمان رضاخان تعدادی از هنرمندان زنجانی به تهران و اصفهان کوچ کردند و این هنر ظریف را در آن شهر‌ها رواج دادند .

سابقه مليله سازي در زنجان تا قرن دهم هجري قمري روشن و مشخص است، به طوري كه فردريچارد در سفرنامه خود مي نويسد: «شهرزنجان كه شهر كوچك و ويراني است، نقره و مليله كاري اين شهر پر زرق و برق است». اين صنعت فني بسيار پيچيده و ظريف است، به طوري كه استاد كار پس از ذوب شمش نقره، آن را از قالب مخصوص عبور داده و قطر نقره را به يك سانتيمتر تقليل مي دهد. از اين مفتولها پس از تكرار و ذوب مجدد نقره، سيمي به قطر حدود يك ميليمتر ساخته شده و آماده مليله سازي مي شوند. قالب مليله مورد نظر از تخته و موم تهيه مي شود و با نشاندن سيمهاي نقره اي در آن با ايجاد طرحهاي متنوع و پيچيده با اندودي از براده مس حرارت مي دهند به طوري كه تارهاي نقره به همديگر متصل شوند، پس از زدودن ناخالصي ها كه با تيزاب انجام مي گردد مليله ها با خاك اره صيقل داده مي شوند. توليدات مليله ها بسيار زياد است و معمولا سرويسهاي چايخوري، شربت خوري، قلمدان، دسته چاقو، جعبه آرايش و لوازم متعدد زينتي ديگر از آن ساخته مي شود، اين مصنوعات به حدي زيباست كه امروزه زينت بخش مجموعه هاي هنري خصوصي و منازل متمولين در اقصي نقاط عالم است. ناگفته نماند كه مليله هاي ساخت زنجان در بازار اصفهان با شهرت خاصي به مشتريان داخلي و خارجي عرضه مي گردد.

يكي ديگر از صنايع دستي بومي، كه رواج كامل داشته و از نظر اقتصادي پس از دامداري مقام دوم را دارد، صنايع مربوط به فرشبافي است. اين صنعت كه عموما به زنان اختصاص دارد در تمام منطقه از شهرت خاصي برخوردار است، به طور متوسط فرشهاي درجه ٣ در هر يك ماه با دو نفر بافنده درجه يك از هر ٦ ماه با دو نفر بافنده به اتمام مي رسد. مرغوبترين نوع فرشهاي منطقه مربوط به محلي به نام «بيتگنه» است، اين فرشها با ظرافت و دقت تمام بافته مي شود و جنبه صادراتي دارد، رنگ پشم كه عموما توسط بافندگان، رنگرزي مي شود از ثبوت قابل توجهي برخوردار است، اين بافته ها بسيار ريز و در ٥/٦ سانتي متر داراي ٨٠ تار و ٤٠ گرم بوده است، و تار انها از نخهاي شش تار تشكيل مي شود كه نازك و مقاوم اند. نقشه بافته هاي اين منطقه عموما طرحي است بنام لچك و ترنج كه از خطوط اسليمي اقتباس گرديده، و بدون نقشه بر روي قاليها پياده مي شوند. زمينه اين فرشها عموما قرمز رنگ است. بافته هاي درجه يك مهمترين صادرات شهرستان زنجان را تشكيل داده و در كشورآلمان از شهرت خاصي برخوردار است . فرشهاي درجه دوم و سوم شامل فرشهاي معروف جليل آباد، هوپا، بوغدا كندي و شهر زنجان با طرحهاي لچك و ترنج، ريز ماهي با زمينه قرمز و سياه بافته مي شوند، اين فرشها عموما در ٥/٦ سانتي متر داراي ٤٠ تار و ٢٠ گره است. ابزار آلات اين صنعت عموما توسط بافندگان و تهيه كنندگان آن ساخته و پرداخته مي شود.

چاروق دوزی

چاروق دوزی یکی دیگر از هنر‌های دستی است که دستهای ظریف هنرمندان زنجانی در تولیدات آن مهارت ویژه‌ای دارند . این چاروقها مشخصاً زنانه بوده و استفاده از آن جنبه تشریفاتی و تفننی دارد .