گنبد سلطانیه

بنای عظیم گنبد سلطانیه که بعد از کلیسای سانتا ماریا دلفیروی فلورانس و مسجد ایاصوفیه در ترکیه عظیمترین گنبد تاریخی جهان بشمار می‌آید در این استان قرار دارد. گنبد سلطانيه که جزو میراث جهانی بشر است؛ در شهر سلطانيه در 35 کيلومتري شهر زنجان واقع شده و بناي آن به دستور سلطان محمد خدابنده از سال 704 هجري قمري شروع و در مدت 9 سال در تاريخ 713 هجري قمري پايان يافته است. اين گنبد با 5/48 مترارتفاع و 6/25 متر قطر دهانه یکی از بناهاي عظيم تاريخي جهان است.
گنبد سلطانيه) به روايتي) براساس طرح آرامگاه غازان خان كه آن نيز از بناي آرامگاه سلطان سنجر در مرو الهام گرفته، ساخته شده با اين تفاوت كه پلان آرامگاه سلطان سنجر مربع و پلان گنبد سلطانيه هشت ضلعي است. اگرچه تا حد زيادي معماري آرامگاه سلطان سنجر در بناي سلطانيه تاثير گذاشته بود اما جنبه ابتكاري در بناي اخير به حدي است كه آن را به صورت يكي از شاهكارهاي هنر و معماري ايران در آورده است كه بعدها نمونه و الگويي براي احداث تعداد زيادي بنا شد. معماري گنبد سلطانيه را سيد علي شاه انجام داده است.
از جمله مهمترين آثاري كه به تقليد از گنبد سلطانيه پدید آمده، می توان از گنبد كليساي سانتاماريا دلفيوره نام برد كه بيش از صد سال بعد از آن ساخته شده است. گنبد سلطانیه از جمله آثار ثبت شده در فهرست میراث جهانی یونسکو می باشد؛ و آنوبانینی آن را یکی از مهمترین اثار باستانی جهانی منطقه به شمار می آورد. در سال های اخیر توجه به این اثر بیشتر شده و تعمیر و نگهداری اثر نسبتا به خوبی در حال انجام است.
با یک بار بازدید از این اثر عظیم نمی توان به درستی به عجایب آن پی برد، شکوه اثر در وحله اول انسان را به حدی محو خود می کند که امکان بررسی علمی را از انسان تا حدود زیادی از او سلب میکند. به هر حال نظر به جهانی بودن این اثر و حضور جهانگردان بسیار در منطقه برای دیدن این اثر کم نظیر توسعه بیشتر امکانات توریستی این شهر نیز لازم به نظر می آید

معبد داش کَسَن

بنايي صخره اي در زنجان، مشهور به معبد داش کسن. شکل گيري اين معبد پس از مرگ ارغونشاه، با پشتکار الجاي خاتون، خواهر سلطان محمد خدابنده آغاز شد، ولي به پايان نرسيد. از نظر نقشه و نقوش تزئيني يکي از با ارزش ترين نمونه هاي معماري صخره اي در طول تاريخ معماري ايران به شمار مي رود. در اين معبد نقوشي از هنر چيني به کار رفته است. نقشهاي اژدها به طول 5 متر و عرض 5/1 متردر زمره بزرگ ترين نقوش تزئيني اين معبد است که در پيچ و خمهاي شگفت انگيز خود رموز نهفته اي دارد. ديگر نقوش تزئيني اين معبد، طاقچه هاي بسيار فاخري است که در ضلع شرقي و غربي معبد در کنار نقوش اژدها کنده شده اند. اين طاقچه ها با مقرنسهاي بسيار زيبايي شکل گرفته که ياد آور استادي هنرمندان سنگ تراش معبد در آن دوره است. همچنين نقوش اسليمي که در نوع خود ماهرانه تراشيده شده اند با طرحهاي بسيار متنوع بيانگر فعاليت هنرمندان مسلمان در پديد آوردن اين معبد است. در ساخت اين معبد، همواره پيروي از تقارن طولي مد نظر بوده و اين تقارن در کليه بخشهاي معبد به چشم مي خورد. معبد تاريخي داش کسن از سمت شمال به دشت سلطانيه و بناي تاريخي آرامگاه سلطان محمد خدابنده اشراف دارد. اين معبد در کنار شهر قديم سلطانيه با گنبد رفيع آن، آرامگاه چلبي اوغلو و آرامگاه ملاحسن کاشي، در مجموع محور فرهنگي تاريخي سلطانيه را تشکيل مي دهد.

غار کتله خور

غار كتله خور در 155 متري كيلومتري جنوب زنجان و 173 كيلومتري شمال همدان، در نزديكي شهر كوچك گرماب واقع شده است. مسير متداول، براي بازديد از اين جاذبه طبيعي جاده زنجان به خدابنده (قيدار) در امتداد زرين آباد به گرماب مي باشد. تا سال 1372 بازديد از غار تنها بري گروه هاي حرفه اي غارنورد و مجهز به ابزار و ادوات خاص امكان پذير بود، كه از اين سال به بعد عمليات عمراني در اين منطقه آغاز شده و مسيرهاي بازديد تفريحي به طول 2350 متر و با نورپردازي هاي فراوان در غار ايجاد شد. درحال حاضر غار كتله خور به عنوان يك مركز گردشگري در منطقه، مورد بازديد علاقه مندان بسياري از سراسر ايران قرار مي گيرد. از درون دهليزها كه وسعت آن گاهي به بيش از 200 تا 300 متر مي رسد گالري هاي باريكي در جهات گوناگون جدا مي شوند كه انتهاي بعضي از آنها مسدود و برخي ديگر راه عبور بسيار باريكي به گذرگاهها و دهليزهاي ديگر دارند و بسياري از اين مسيرها و دالان هاي باريك هنوز شناسايي نشده و ناشناخته مانده اند. مساحت دهليزها و معابر و دالانها را نمي توان به درستي تخمين زد.

غار گلجیک

این غار در 35 کیلومتری جنوب غربی شهرستان زنجان در ارتفاعات مشرف به روستای حاج آرش از توابع شهرستان زنجان واقع شده است. در حال حاضر دسترسی سواره به آن امکان ندارد. این غار عظیم به طور طبیعی از فرسایش سنگهای آهکی موجود در غار پدید آمده و با داشتن آب و هوای مناسب، داخل آن مأمن انسان دوران پیش از تاریخ بوده است.

ابعاد آن 700 متر در 100 متر و ارتفاع تقریبی آن 50 متر است. داخل غار آثار زیستی انسان در دوره آشولین تا بردوستین متعلق به شانزده تا سی هزار سال قبل از میلاد را نشان می دهد.

در داخل غار، ابزار، ادوات، تیغه های سنگی و استخوان حیوانات شکاری به مقدار فراوان دیده می شود. آنچه که بیشتر از همه در خور بررسی، مطالعه و اهمیت است، آثار معماری موجود در غار و محصور نمودن فضاهای زیستی و تعیین حریم ها و مطرح بودن مالکیت در آن می باشد که به نظر می رسد احداث حدود 4 کیلومتر راه، دسترسی سواره را جهت انتقال تجهیزات و بررسی دقیق تر سیستماتیک ضروری می نماید تا با سرمایه گذاری در آن به جهت ایجاد اماکن توریستی و سیاحتی مورد بهره برداری قرار گیرد. علاوه بر آن صخره های جنوبی غار از سنگهای مرمر سبز بسیار ارزنده تشکیل گردیده.

مسجد جامع زنجان

مسجد و مدرسه جامع معروف به مسجد سيد در قلب بافت تاريخي شهر قرار گرفته است. اين مسجد از ظلع غربي با بازار قيصريه و از ضلع شرقي با معير موصوف به كوچه سيدو از جبهه شمالي با خيابان امام و سبزه ميدان در ارتباط است، قبل از احداث خيابان امام كنوني سر درب اين مسجد به فضاي بازي كه در مقابل دارالحكومه به عنوان ميدان شهر مطرح بوده، اشراف داشته است و هم اكنون ورودي اصلي آن محسوب مي شود. ورودي غربي، مجموعه  با مركز تجاري قيصريه و ورودي شرقي آن، با بافت مسكوني مرتبط است. مجموعه مسجد و مدرسه سيد توسط عبدالله ميرزا دارا پسر يازدهم فتحعلي شاه قاجار در هنگام حكمراني در زنجان در سال ١٢٤٢ هجري قمري احداث گرديده است، بر اساس مدارك و اسناد سال مزبور مربوط به اختتام آن است.

 رختشويخانه

بناي رختشوي خانه، در قلب بافت تاريخي شهر كه منطبق بر حصار مي باشد، در منطقه پرتراكم مسكوني، موسوم به عباسقليخان و محل معروف به بابا جامال چوقوري(گودال بابا جمال) احداث شده است، كه امروزه خيابان سعدي وسط به فاصله يكصد متري از سمت غربي آن عبور نموده و از طريق كوچه فرهنگ به بناي مزبور مرتبط مي گردد علاوه بر اين پديده عارضي شبكه ارتباطي متعدد و گسترده اي اين بنا را با كل شهر مربوط مي سازد. مجموعه تاريخي رختشويخانه درسال ١٣١٩ شمسي ذيل شماره ١١٩٨ دردفتر انديكاتور اداره ثبت اسناد و املاك زنجان به ثبت رسيده، زمين اين بنا در سال ١٣٤٧ هجري قمري مطابق با ١٣٠٧ هجري شمسي توسط علي اكبر توفيقي رئيس بلديه شهر (شهردار) زنجان از باقر خان امجدنظام به قيمت ١٨٥ تومان خريداري شده است. محل موصوف قبل از احداث رختشويخانه با هرز آبهاي سطحي و مملو و به بابا جمال چوقوري (گودال بابا جمال) معروف بوده است. اين بنا توسط دو برادر به نامهاي مشهدي اكبر (معمار) و مشهدي اسماعيل (بناء) در مدت ١٥ ماه به اتمام رسيده و سنگهاي آن از معدن سنگ روستاي اژدهاتو استخراج و پس از حجاري توسط گاري هايبلديه (شهرداري) به محل بنا حمل شده است.

عمارت ذوالفقاري

در مركز بافت قديمي، مجموعه تاريخي ذوالفقاري واقع شده است. اين مجموعه شامل ساختمانهاي اندروني و بيروني و قسمتهاي اداري است كه قبل از احداث خيابان ذوالفقاري (طالقاني كنوني ) با يك شبكه ارتباطي در طبقه هم كف و زير زمين به يكديگر مرتبط بوده است. هم اكنون اين مجموعه تقسيم شده و قسمتهايي از آن ازميان رفته است. از جالبترين بناهاي باقي مانده اين مجموعه بناي تاريخي مركز مجموعه بيروني است، اين بنا در دو طبقه و يك سردابه ساخته شده، پلان بنا ايراني و سبك ساختماني از بناهاي گوتيكاروپا تقليد شده است

 بقعه امامزاده سيد ابراهيم عليه السلام

بقعه امامزاده سيد ابراهيم عليه السلام يكي از بقاع معتبر شهر زنجان استو علماي فن در شجره نامه آن حضرت اختلاف نظر دارند.جمعي ايشان را ابراهيم بن موسي بن جعفر (ع) دانسته اند و جمعي ديگر همانند ابوالفرج اصفهاني و ابونصر بخاري در سرالانساب ايشان را ابراهيم بن محمد بن عبدالله بن الحسين بن العباس بن علي (ع) ذكر نموده اند. اگر اين شجره نامه درست باشد سيد ابراهيم عليه السلام به اتفاق كوكبي حسين بن اسماعيل بن محمد الارقط بن عبدالله الباهربن زين العابدين (ع) در اوايل قرن سوم هجري در زمان خلافت المعتزر بالله خليفه عباسي قيام نموده ودر ٣ كيلومتري سمت جنوبي شهرزنجان در جريان جنگي با عمال خليفه شهيد گرديده و تن مطهرش در قبرستان واقع در منتهي اليه شرقي مشرف به ديوار حصار مدفون شه است. بناي امامزاده سيد ابراهيم ابتدا به سبك چهر طاق بوده كه گنبد زيبايي آن را پوشش مي نمود، در سال ١٣٤٠ شمسي اين مجموعه به جهت تبديل به احسنت برداشته شده و مجدداً منطبق بر بناي قديمي نوسازي گرديده است.